روانشناسي ورزش sport psychology

بنام آنکه جان را فکرت آموخت


" حلقه گم شده "

شاید بتوانیم تاریخ ورزش را به حضرت آدم جّد اعلای بشر نسبت دهیم ، که در حقیقت او اولین و قدیمی ترین قهرمان ورزش جهان است
که بدون آموزش و تجربه قبلی در برابر مظاهر گوناگون طبیعت وحشی می ایستاد . او در چنین موقعیتی به همراه همسرش حوّا ،
مادر بشر زندگی ساده ، بی آلایش و بدور از هر گونه نیرنگ و بدی را تشکیل داده بود و این مخلوطی از تربیت جسمی و اخلاقی است
که تا به امروزه ملاک تشخیص یک انسان وارسته قرار گرفته است . در طول تاریخ آموزش و تربیت فرزندان توسط والدین
مخصوصاً از پدر به پسر ، هر دو جنبه جسم و روان را در بر می گرفت و آموزش زیر بنای تجربی نیز داشت ؛ دولتها هم به جهت
دفاع از موقعیتهای خود به تقویت سپاهیان از طریق پرورش جسم می پرداختند . رفته رفته تربیت روان و جسم در طول تاریخ دست خوش
تغییراتی قرار گرفت و روز به روز پیشرفت کرد و هر کشوری نیز با توجه به شرایط جغرافیایی ، اجتماعی ، فرهنگی ، اقتصادی و سیاسی
آنها را گسترش داد . با بوجود آمدن المپیک طی سالهای 884 تا 1253 قبل از میلاد مسیح با اهداف پرورش جسم ، سلامتی جوانان و
صلح و صفا میان ملٌتها ، که بر پایی آن قداست مذهبی نیز داشت ، تا به امروز ، نقطه عطفی در تربیت بدنی و ورزش بوجود آمد .
با گذر زمان نیز دانش راه خود را در پیش گرفته است و با سرعت رو به جلو میرود . در این برهه از زمان اگر کسی غفلت کند از
قافله عقب مانده است ؛ ورزش هم با گذشت زمان در خور خودش نیز پیشرفتهای چشم گیری داشته است و امروزه از این مکتب و مقوله با
نام تربیت بدنی و علوم ورزشی یاد میشود . اکنون دیگر ورزشکار ما نگران محل و لوازم تمرین ، مربّی خوب ، تمرینات علمی و مًوثر ،
تغذیه مناسب ، آسیب دیدگی و ... نیست ، چرا ؟
چون دانش تربیت بدنی و علوم ورزشی امروزه بقدری پیشرفت کرده است که با شاخه های متنوع خود مانند " پزشکی ورزشی ،
فیزیو لوژی ورزشی ، آسیب شناسی و حرکات اصلاحی ، مهندسی بیو مکانیک ، رفتار حرکتی ، مدیریت و برنامه ریزی و ... نمیگذارند که
ورزشکار در هیچ زمینه ای احساس خلاً کند .
ولی سوًال اینجاست که آیا همۀ همَ و غم یک ورزشکار مسائل فیزیکی و جسمی اوست ؟ به جملات زیر دقَت کنید :
( نمیدونم چرا دل و دماغ تمرین ندارم ؟ ، چرا نمیتونم تو بازی عصبانیتمو کنترل کنم ؟ ، تمرکز ندارم ، دائم اضطراب دارم ، مشکلات زندگی
حواسمو پرت کرده ، میترسم که ببازم ، احساس خوبی ندارم ) ، و خیلی چراها و امَاهای دیگر که همه از زبان یک ورزشکار هستند ،
امّا بنظر شما _

چه کسی باید پاسخگوی این مسائل باشد ؟

حلقۀ آخر کجاست ؟

" بررسی علمی رفتار و فرایندهای روانی " بله این تعریف علم بیکران روانشناسی است ، علمی که از قرن چهارم و
پنجم پیش از میلاد در کتابهای اساطیری چون افلاطون و ارسطو و ... دیده میشود و در تاریخ بزرگانی چون : ویلیام وونت ها،
زیگموند فرویدها‘ آلبرت بندوراها، چامسکی ها، پیاژه ها‘آلن کاردک ها و ... را تا به امروز به خود دیده است و به شکل امروزی در آمده است که حیطه های تخصصی
را مورد بررسی قرار میدهد . تربیت بدنی و ورزش نیز در این جرگه تخصصی قرار میگیرد و در این علم با عنوان
" روانشناسی ورزشی " ( sport psychology ( مورد بررسی قرار میگیرد .
در اولین آثار تاریخی میتوان به نخستین مقاله در سال 1899 توسط " نورمن تریپت " با موضوع شرایط رقابت در دوچرخه سواری
و اولین کتاب در سا ل 26 19 با عنوان روانشناسی مربیگری توسط " گریفیت " که او را پدر روانشناسی ورزشی لقب داده اند ،
اشاره کرد . در بین سالهای 1945_ 1955 یعنی بعد از جنگ جهانی دوم تحقیقاتی گسترده روی پرسنل نظامی ارتش امریکا با
موضوع بررسی جنبه ادراکی _ حرکتی توسط دانشمندی بنام " ادوین فلایشمن " انجام گرفت و او کار خود را در حیطه مهارتهای انسانی
مخصوصاَ مراکز عصبی _ حرکتی در ورزش ادامه داد . روانشناسی ورزش نیز مانند علوم دیگر پیشرفتهای چشمگیری را در
طول زمان در بر داشت و مورد توجه قرار گرفت ، مثلاَ کشورهای اروپای شرقی حضور خود را در جهان از طریق ورزش تعیین
کردند و از روانشناسی ورزش برای حضور موثرتر استفاده کردند . در آغاز ، پزشکان نیز اولین گروهی بودند که ضمن مطالعه
بیولوژیک یک ورزشکار به بررسی جنبه های روانی آنان علاقمند شدند . و در ادامه با برگزاری اولین کنگره روانشناسی ورزش
در سال 1965 یعنی 43 سال پیش در رُم با ریاست " دکتر فروچیو " ( که یک روانپزشک ایتالیایی است ) فعالیتهای منسجمی شکل گرفت .
کنگره دوم نیز در سال 1968 با حضور 38 کشور در واشنگتن و با محتوای پرخاشگری ، یادگیری حرکتی و شخصیت ورزشکار بر پا شد .
در همان سال ریاست انجمن بین المللی روانشناسان ورزش را آقای " میروسلاو ونِک " به عهده گرفت و تا امروزه فعّالیت های چشمگیری
جهت گسترش این علم انجام گرفته شده است . لازم به ذکر است که از سال 1981 ، یک سال بعد از بازیهای المپیک ، کنگره های روانشناسی
ورزش نیز بر گزار میشود .

روانشناسی ورزش در ایران :

شاید بتوان گفت اولین کتابی که با محتوای روانشناسی ورزش ( با محتوای یادگیری حرکتی ) به چاپ رسید ، کتاب مبانی
روانی _ اجتماعی در یادگیری مهارتهای ورزشی تاَلیف : دکتر مهدی نمازی زاده است که درسال 1356 ه.ش در دانشکده
تربیت بدنی و علوم ورزشی چاپ و منتشر شد . اما توجه جدّی به این مقوله در دهۀ 70 صورت گرفت ، به این صورت که
در سال 1372 کمیته ملّی المپیک با دعوت عدّه ای از روانپزشکان و روانشناسان زبده ، کمسیون روانشناسی ورزش را
تشکیل داد و شروع به فعالیت نمود تا امروز که در آکادمی ملِّی المپیک و پارالمپیک ، مرکزی بنام روانشناسی ورزشی
فعالیّت ها را بر عهده دارد . لازم به ذکر است برگزاری کنگره بین المللی علمی _ ورزشی دانشگاههای جهان اسلام توسط
اداره کلّ تربیت بدنی دانشگاه آزاد اسلامی در اردیبهشت ماه سال 1386 با محوریت روانشناسی ورزشی برای اولین بار در
ایران از نقطه عطف های این علم در کشور محسوب میشود . اینها مختصر پیشینه ای بود از پیدایش علم روانشناسی و
روانشناسی ورزش در جهان و ایران .

و امّا حلقۀ آخر ؛

بعد از اینکه حلقه های جدای زنجیره ورزش ( که همان طب ورزشی ، فیزیولوژی ، بیومکانیک و ... که جنبه های فیزیکی
را شامل میشود ) ، یکی یکی پیدا شدند و به هم وصل شدند ، جای یک حلقه همیشه خالی بود ، و آن چیزی نبود جز حلقه
روانشناسی ورزشی که حیطه روانی ورزشکار را در بر میگیرد و با آمدنش این زنجیره کامل شد .

کاربرد روانشناسی ورزش

روانشناسی ورزش در دو حوزه مورد استفاده قرار میگیرد ؛
1 ) بهبود عملکرد ورزشی : که به عوامل روانشناختی عملکرد مربوط میشود و شامل مباحث تمرکز ، اطمینان ، انگیزش ،
آماده سازی ذهنی و شخصیت است . در بهتر کردن عملکرد ورزشی تاًثیر ذهن بر بدن نکتۀ کلیدی است ، بنابراین
شیوه ای که ما فکر و حس میکنیم ، اثر عمیقی بر عملکرد بدنی ما دارد . شایان ذکر است که این حوزه فقط معطوف
به ورزشکاران ماهر نیست بلکه طیف وسیعی از ورزشکاران ، از عضو تیم مدارس گرفته تا کهنسالان را که برای سلامتی
ورزش میکنند در بر میگیرد .

2 ) سلامتی روانی : افزایش سلامتی و بهزیستی روانی از اثرات شرکت کردن در ورزش است ، همانطور که ذهن روی بدن اثر
میگذارد بدن نیز میتواند اثرهای مهمّی روی ذهن بگذارد . بطور مثال تحقیقات نشان داده است که فعّالیت های شدید بدنی به کاهش
اضطراب و افسردگی ، و افزایش عزّت و اعتماد به نفس منجر میشود . میتوان گفت که تمرین و ورزش این توانایی را دارد که
حس بهزیستی _ روانی ما را افزایش دهد و از آن طریق تاثیر مثبتی در سلامت ذهنی ما بگذارد .
مطالب زیر مثال خوبی از حیطه بهبود عملکرد ورزشی را به ما نشان میدهد ؛ در مرکز آموزش المپیک شهر
" کلرادو اسپیرینکز آمریکا " در نتایج بدست آمده از بررسی پرونده 1000 ورزشکار طی مدت 6 سال دریافتند که 60%
مشکلات ورزشکاران مربوط به اجرا است ، مثلا ً : ( داشتن اضطراب مسابقه ، نداشتن تمرکز در اجرا ، کم بودن انگیزش برای
دنبال کردن یک برنامه تمرینی طولانی ، نگرانی درباره موفقیّت و مشکلاتی در ایجاد رابطه با مربّی و هم تیمی و ... ) و فقط
روانشناس ورزش است که در این مراحل میتواند به ورزشکار کمک کند .

روانشناس ورزش کیست و جایگاهش کجاست ؟


روانشناس ورزش فردی است تربیت شده و حرفه ای با مدرک حدّاقل فوق لیسانس در این زمینه ، و مسلط به امور :
روانشناسی عمومی ( پایه ) و تخصصی _ ورزشی ، بیولوژیک رفتار ، مبانی رفتار فردی _ اجتماعی ، ارزیابی و تشخیص
آسیب روانی ، داشتن دانش ورزشی و دارای معیارهای اخلاقی مناسب و تاید شده که خدمات بالینی ، تربیتی و یا پژوهشی
را در جهت بهبود عملکرد ورزشکار ارائه میدهد . خدمات روانشناسی ورزش در حیطه عموم ورزشکاران
توسط روانشناس ورزش ( که دارای مدارک تحصیلی عالیه و تکمیلی در این زمینه است و مجوز لازم
را در این زمینه دارد ) ، ( این مسئله در مورد کشورهایی است که روانشناسی ورزش را بعنوان یک علم استفاده میکنند) ،
انجام میشود . امّا در زمینه ورزش قهرمانی ، در تیمهای ملّی نیز کنار مربّیان و متخصصان دیگر تیم وجود یک روانشناس
ورزش از ارکان اصلی بشمار می آید و حتی در برخی کشورها هر ورزشکار یک روانشناس برای خود دارد که با روانشناس
ورزش تیم هماهنگ است . باید توجه داشت که مربّی فنّی چه در تیم و چه در باشگاه کسی است که به ورزشکار نزدیک
است و رفتار و حرکات او را تحت نظر دارد . پس اولین کسی که میتواند مشکل روانی ورزشکار را تشخیص دهد مربّی اوست
و باید در حّد تشخیص به امر روانشناسی ورزش مسلط باشد . میتوان در اینجا گفت که از وظائف دیگر و مهّم متخصصان
این حوزه بالا بردن سطح دانش مربّیان بعنوان تشخیص دهندگان اولّیه برای درمان و رفع مشکل ورزشکار توسط متخصص
روانشناس ورزش ( چون اگر تشخیص نباشد درمان هم صورت نمیگیرد ) یک ضرورت است . امّا تمامی این اصول مربوط
به کشورهایی است که این علم را شناخته و باور کرده اند ، ولی در کشور ما این دانش دوران طفولیت خود را سپری میکند
و هنوز در مراحل معرفی و شناخت است . ما به عنوان یک بشر قرن 21 باید جور دیگری فکر کنیم ، این سخن که
" ندیدن دلیل بر نبودن نیست " را از شعار بعمل برسانیم . امروزه دیگر کسی نیست که وجود روان را انکار کند ولی این
دانسته ما هنوز به مرحله شناخت ، درونی کردن و عمل نرسیده است . " تعریف روانشناسی " ( که پیش از این ذکر شد ! )
به سادگی به ما میگوید که منشاء رفتار ظاهری ما روان و ذهنمان است ، پس روان وجود دارد ، زنده است ،
نفس میکشد ، آسیب میبیند ، ظریفتر از جسم است ، نیازها وخواسته ها دارد و باید تقویت شود .
امیدوارم با این تعاریف دیگر برایمان محسوس باشد که اگر جراحات جسمی ما ناخوشایند هستند و ما برای درمان آن را نزد
پزشک میبریم بدانیم که جراحات روانی ما نیز ناخوشایند هستند و برای درمان آن نیز متخصصان زبده و پزشکان روان وجود دارند .
انشاا... روزی برسد که روانشناسی و مخصوصاَ روانشناسی ورزشی نیز جایگاه اصلی خود را در کشور ما پیدا کنند و این چیزی
جز شناخت درست ما انسانها از نیازهایمان ، توجه و همّت مسئولان امر ، و تلاش بیشتر متخصصان ما که دارای پتانسیل بالایی نیز
هستند و لیاقتهای خود را تا به امروز بخوبی نشان داده اند را نمی تلبد ، امیدوارم این مقاله سهم کوچکی را در جهت شناخت
و گسترش علم بزرگ روانشناسی ورزش و دریای بیکران روانشناسی را داشته باشد و آرزو میکنم که هرچه زودتر ؛

رؤیای روانشناسی ورزش بوقوع بپیوندد .


منابع: نصیری مقدم ابراهیم تاریخ تربیت بدنی
واعظ موسوی محمد کاظم روانشناسی ورزش

با تشکر و سپاس فراوان از استاد گرامی سرکار خانم دکتر افسانه صنعتکاران
مجدالدین مستعان ، کارشناس تربیت بدنی و علوم ورزشی
زمستان 1386